Tez-tez so'raladigan savollar
Yosh sog‘lom shaxslarda (o‘lim ko‘rsatkichi past bo‘lgan) sinishning bir yillik ehtimoli o‘n yillik ehtimolning taxminan 10 foizini tashkil qiladi. Shunday qilib, sinishning o‘n yillik ehtimoli 40% bo‘lgan shaxsda uning bir yillik ehtimoli taxminan 4% ni tashkil etadi. Bemorlar va klinitsistlar yuqori foizli ko‘rsatkichlarni osonroq tushunadilar. Klinik xavf omillari mavjud bo‘lgan bemorlarda va keksa yoshlilarda qisqa hamda uzoq muddatli ehtimollar orasidagi bog‘liqlik murakkabroq kechadi (1).
(1) [Kanis JA, Johansson H, et al (2011) Guidance for the adjustment of FRAX according to the dose of glucocorticoids. Osteoporosis International, 22: 809–816 (doi: 10.1007/s00198-010-1524-7., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21229233)]
Xavf omillari turli mamlakatlardagi erkaklar va ayollar uchun nisbiy xavf jihatidan bir xilda ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, mutlaq xavf farqlanadi, chunki har qanday yoshda sinish va o‘limning mutlaq xavfi turlicha bo‘ladi. Bundan tashqari, xavf omillarining ahamiyati yoshga (masalan, oilaviy anamnez) yoki boshqa xavf omillarining bor-yo‘qligiga qarab o‘zgarib turadi. Misol uchun, agar mineral zichlik hisobga olinsa, past tana vazni indeksi ancha kichikroq xavf omili hisoblanadi.
Ha. Tarjima uchun andoza mavjud. Iltimos, biz bilan bog‘laning.
Ko‘plab klinik xavf omillari uchun “dozaga bog‘liq javob reaksiyasi” mavjudligi ma’lum. Bularga avvalgi sinishlar sonidan tashqari, chekish, glyukokortikoidlarni qabul qilish va spirtli ichimliklarni iste’mol qilish ham kiradi. Biroq, model uni yaratishda ishtirok etgan barcha kogortalarga umumiy bo‘lgan ma’lumotlarga asoslangan va unda bunday tafsilotlar mavjud emas. Bu ehtimolliklarni izohlashda klinik mulohazadan foydalanish zarurligini anglatadi. FRAXplus® qaror qabul qilishda qo‘shimcha ma’lumotlarni (masalan, avvalgi sinishlar sonini) hisobga olishning potentsial ta’sirini ko‘rsatib bera oladigan tuzatishlardan foydalanish imkonini beradi.
Ma’lumki, ko‘plab klinik xavf omillari uchun “doza-javob” bog‘liqligi mavjud. Ular oldingi sinishlar sonidan tashqari, chekish, glyukokortikoidlarni qabul qilish va spirtli ichimliklarni iste’mol qilish kabi omillarni ham o‘z ichiga oladi. Biroq, model uni yaratishda ishtirok etgan barcha kogortalar uchun umumiy bo‘lgan ma’lumotlarga asoslangan va bunday batafsil ma’lumotlar mavjud emas. Bu esa ehtimolliklarni izohlashda klinik mulohazalarga tayanish zarurligini bildiradi. FRAXplus® qaror qabul qilishda qo‘shimcha ma’lumotlarni (masalan, glyukokortikoidlarning o‘rtacha dozadan yuqori miqdorini) hisobga olishning ehtimoliy ta’sirini ko‘rsatib beradigan tuzatishlardan foydalanish imkonini yaratadi. Glyukokortikoidlar dozasiga tuzatish kiritish bo‘yicha qo‘llanma Kanis va boshq. (2010) (1) asarida keltirilgan.
(1) [Kanis JA, Johansson H, et al (2011) Guidance for the adjustment of FRAX according to the dose of glucocorticoids. Osteoporosis International, 22: 809–816 (doi: 10.1007/s00198-010-1524-7., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21229233)]
Ko‘pgina klinik xavf omillari uchun “dozaga bog‘liq ta’sir” mavjudligi ma’lum. Bularga avvalgi sinishlar sonidan tashqari, chekish, glyukokortikoidlarni qabul qilish va spirtli ichimliklar iste’moli ham kiradi. Biroq, ushbu model uni yaratishda ishtirok etgan barcha kogortalarga umumiy bo‘lgan ma’lumotlarga asoslanadi va unda bunday batafsil ma’lumotlar mavjud emas. Bu ehtimolliklarni izohlashda klinik mulohazalarga tayanish kerakligini anglatadi. Shuni ham ta’kidlash joizki, avvalgi morfometrik va belgilarsiz kechgan umurtqa sinishi xavfi boshqa har qanday sinish xavfi bilan deyarli bir xil. Ammo umurtqaning klinik belgilari namoyon bo‘lgan sinishi ancha yuqori xavf tug‘diradi (adabiyotlar ro‘yxatiga qarang: Kanis va boshq., 2004(1)).
(1) [Kanis JA, Johnell O, et al (2004) Risk and burden of vertebral fractures in Sweden. Osteoporosis International 15: 20-26 (doi: 10.1007/s00198-003-1463-7., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14593450)]
Har ikki kasallikda ham sinish xavfi suyak mineral zichligi (SMZ) ko‘rsatkichidan yuqori bo‘ladi. Osteoporozning boshqa ikkilamchi sabablarida esa, yirik osteoporotik sinishlar xavfining ortishi past SMZ bilan bog‘liq deb taxmin qilinadi. Bu holat ichakning yallig‘lanish kasalliklari (1) va dializ talab etmaydigan surunkali buyrak yetishmovchiligida (2) o‘z tasdig‘ini topgan.
(1) [Targownik LE, Bernstein CN, et al (2013) Inflammatory bowel disease and the risk of fracture after controlling for FRAX. Journal of Bone and Mineral Research 28: 1007-1013. (doi: 10.1002/jbmr.1848., https://asbmr.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/jbmr.1848)]
(2) [Whitlock R, Leslie WD et al (2019) The Fracture Risk Assessment Tool (FRAX®) predicts fracture risk in patients with chronic kidney disease. Kidney International 95: 447-454. ( doi: 10.1016/j.kint.2018.09.022., https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0085253818307750)]
Ushbu holat ko‘plab sinishlarga, jumladan, ikki yil ichida yuz bergan yirik osteoporotik sinishlarga (umurtqa pog‘onasi, son, yelka va bilakning distal qismidagi) ham tegishlidir. Bu holat FRAX tizimida hisobga olinmagan, biroq sinish ehtimoliga so‘nggi vaqtdagi sinishlarning ta’sirini ko‘rsatish uchun FRAXplus® dasturida endilikda maxsus tuzatish algoritmlari mavjud.
Suyak metabolizmi ko‘rsatkichlarining yuqori qiymatlari sinish xavfi bilan SMZga bog‘liq bo‘lmagan holda ham bog‘liqligi to‘g‘ri. Biroq, hozircha biror bir namunaviy tahlil usuli (etalon analit) bo‘yicha kelishuv mavjud emas va bu ko‘rsatkichlarni amaliyotga qanday joriy qilishni aniqlash uchun jahon tajribasi yetarli emas. Bunday tahlillar natijalarini talqin qilish klinik mulohazaga bog‘liq masala hisoblanadi.
FRAX® muolajani kuzatish yoki davolash maqsadlarini belgilash uchun yetarlicha sezgir vosita emas (1). Biroq, FRAX® yordamida yaqinda muolaja olgan yoki terapiyani o‘zgartirish ko‘zda tutilgan bemorlarda suyak sinishi ehtimolini baholash mumkin (2).
(1) [Leslie WD, Lix LM, et al (2012) Does osteoporosis therapy invalidate FRAX for fracture prediction? Journal of Bone and Mineral Research 27: 1243-1251. (DOI: 10.1002/jbmr.1582., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22392538/)]
(2) [Leslie WD, Majumdar SR, et al (2014) Can change in FRAX score be used to “Treat-to-Target”? A population‐based cohort study. Journal of Bone and Mineral Research 29: 1061-1066. (DOI: 10.1002/jbmr.2151., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24877235/)]
FRAX modellarini yaratish vaqtida mavjud ma’lumotlar oz edi. Qolaversa, farmatsevtik aralashuv 2-toifa qandli diabetga chalingan bemorlarda suyak sinishi xavfini kamaytirishi isbotlanmagan edi. Hozirda 2-toifa qandli diabetni FRAXning keyingi versiyalariga kiritishni asoslash uchun yetarlicha ishonchli ma’lumotlar mavjud va bu ayni damdagi tadqiqotlarning asosiy mavzusidir (1).
(1) [Rubin MR, Schwartz AV, et al (2013) Osteoporosis Risk in Type 2 Diabetes Patients. Expert Review of Endocrinology & Metabolism 8: 423–425. (DOI: 10.1586/17446651.2013.835567, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1586/17446651.2013.835567)]
Buning taklif qilingan bir nechta usuli mavjud (1). Eng oddiy usul — revmatoid artrit maydoniga “ha” javobini kiritishdir.
(1) [Leslie WD, Johansson H, et al (2018) Comparison of methods for improving fracture risk assessment in diabetes: The Manitoba BMD Registry. Journal of Bone and Mineral Research 33: 1923-1930. (doi: 10.1002/jbmr.3538., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29953670/)]
Bunda tegishli tuzatishlar kiritish uchun yetarli epidemiologik ma’lumotlar mavjud bo‘lgan Amerika Qo‘shma Shtatlari, Singapur va Janubiy Afrika istisno sanaladi.
Bizga bu ma’lum emas, biroq mavjud dalillar shuni ko‘rsatadiki, hatto uzoq vaqtdan beri muhojirlikda yashayotganlar ham o‘z vatanlariga xos bo‘lgan FRAX ko‘rsatkichlarini saqlab qoladilar. Agar ular kelib chiqishi xitoylik bo‘lsa, Gonkong FRAX modeli ular uchun ko‘proq mos kelishi mumkin (1).
(1) [Johansson H, Odén A, et al (2015) Is the Swedish FRAX model appropriate for Swedish immigrants? Osteoporosis International 26: 2617-2622. (doi: 10.1007/s00198-015-3180-4, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26018091/) ]
Avstraliya, Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Buyuk Britaniya va AQShda xavfni baholashning veb-asosidagi algoritmlari mavjud. Ular suyak sinishi holatlarining milliy ko‘rsatkichlarini taqdim etadi. FRAX® har bir mamlakat uchun moslashtirilgan bo‘lib, sinish chastotasini emas, balki uning ehtimolligini hisoblaydi (1). Ehtimollik suyak sinishi xavfi bilan birga o‘lim xavfiga ham bog‘liq. Shunday qilib, suyak sinishi xavfi juda yuqori bo‘lsa ham, agar bemorning yaqin orada vafot etishi kutilayotgan bo‘lsa, unda suyak sinishi ehtimoli past bo‘ladi (ya’ni, yuqori xavf, ammo past ehtimollik).
(1) [Kanis JA, Harvey NC, Johansson H, et al (2017) Overview of fracture prediction tools. Journal of Clinical Densitometry. 20: 360–367. (doi: 10.1016/j.jocd.2017.06.013., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28716500/)]
Osteoporoz epidemiologiyasi sizning mamlakatingizga eng yaqin bo‘lgan mamlakatdan foydalaning. Daniya va Shvetsiya yuqori xavfli mamlakatlarga misol bo‘ladi. Livan va Xitoy esa xavf darajasi past mamlakatlar sirasiga kiradi. Yangi modellar keyingi versiyalarda taqdim etilishi kutilmoqda. Mamlakatga xos maxsus model yoki uning o‘rnini bosuvchi modelni yaratish uchun milliy jamiyatingizga murojaat qiling.
Ikki xil yechim mavjud. Birinchisi — suyak sinishi epidemiologiyasi o‘xshash deb taxmin qilingan mamlakatning sinish xavfi hamda asosiy mamlakatning o‘lim xavfidan foydalanadigan surrogat model yaratish. Bunga misol qilib Hindistonni keltirish mumkin: unda Hindistonning o‘lim xavfi, ammo Singapurdagi hind aholisining suyak sinishi xavfi qo‘llaniladi. Ikkinchi yechim — haqiqiy FRAX modelini yaratish. Buning uchun zarur talablar bilan tanishish mumkin (1).
Model dunyo bo‘ylab aholiga asoslangan, ma’lum yosh oralig‘idagi guruhlardan olingan real ma’lumotlar asosida tuzilgan. Agar siz 40 yoshdan kichik yoshni kiritsangiz, dastur sinish ehtimolini 40 yosh uchun hisoblaydi. Xavf darajasini izohlashda o‘z klinik mulohazangizga tayanishinigiz lozim.
Joriy FRAX dasturi kiritilmagan ma’lumotlarni hisobga olmaydi. 10 yillik ehtimollikni hisoblashda har bir savolga (SMZdan tashqari) javob berilgan deb faraz qilinadi. Agar sizda biror ma’lumot, masalan, oilaviy anamnez bo‘yicha ma’lumot bo‘lmasa, “yo‘q” deb javob berishingiz kerak.
Barcha osteoporotik sinishlarni hisobga olish ularning epidemiologiyasi haqidagi ma’lumotlar cheklanganligi sababli muammolidir. Shvetsiya ma’lumotlariga ko‘ra, boshqa yirik osteoporotik sinishlarni (masalan, chanoq, son suyagining boshqa turlari va katta boldir suyagi sinishlari) kiritish ko‘rsatkichlarni taxminan 10 foizga oshiradi (masalan, yirik osteoporotik sinishlar ehtimoli 5% deb hisoblangan bemorda bu ko‘rsatkich 5,5% gacha ko‘tarilishi mumkin). Qovurg‘a sinishlarini hisobga olish esa bundan ham kattaroq ta’sir ko‘rsatgan bo‘lar edi. Biroq ularga tashxis qo‘yish qiyin.
Buning ikkita sababi bor. Birinchidan, modelni yaratish uchun foydalanilgan kogort ma’lumotlarida yiqilish holatlari turlicha qayd etilgan, shu sababli standartlashtirilgan ko‘rsatkichni ishlab chiqishning imkoni bo‘lmagan. Ikkinchidan, farmatsevtik aralashuv, garchi mantiqan to‘g‘ri tuyulsa-da, faqat yiqilishlar tarixi asosida tanlab olingan bemorlarda suyak sinishi xavfini kamaytirishi isbotlanmagan. Xavfni baholash modellari aynan davolash orqali kamaytirilishi mumkin bo‘lgan xavfni aniqlashi muhim. Eslatib o‘tamiz, FRAX yiqilish xavfining barcha darajalaridagi shaxslarni qamrab olgan holda yaratilgan, shuning uchun yiqilishlar kiritiladigan o‘zgaruvchi bo‘lmasa-da, FRAX hisob-kitobida inobatga olingan. Yiqilishlar tarixini FRAXga kiritish imkoniyati hozirda o‘rganilayotgan tadqiqot mavzusidir (1). Ehtimolliklarga tuzatish kiritish bo‘yicha ba’zi tavsiyalar mavjud (2). O‘tgan yili qayd etilgan yiqilishlar sonining ta’sirini ko‘rsatish uchun endilikda FRAXplus® tizimida tuzatish kiritish algoritmlari mavjud.
(1) [Harvey NC, Odén A, et al (2018) Falls predict fractures independently of FRAX probability: A meta-analysis of the Osteoporotic Fractures in Men (MrOS) Study. Journal of Bone and Mineral Research 33: 510-516. (doi: 201710.1002/jbmr.3331., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29220072)]
(2) [Masud T, Binkley N, et al (2011) Official Positions for FRAX® clinical regarding falls and frailty: can falls and frailty be used in FRAX®? Journal of Clinical Densitometry 14: 194-204., (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21810525/)]
Avvalgi morfometrik sinish boshqa har qanday avvalgi mo‘rtlik sinishi kabi ahamiyatga ega va uni FRAX® modeliga kiritish mumkin. Biroq, olingan natija morfometrik sinish ehtimolini o‘z ichiga olmaydi. Bu ehtiyotkorona yondashuvdir, chunki bunday sinishlarning klinik ahamiyati (xavfni prognoz qilishdan tashqari) bahsli masala hisoblanadi. Shunga qaramay, bu holat kimning davolanishga haqli ekanligiga ta’sir ko‘rsatmaydi.
FRAX® baholash usuli kimni davolash kerakligini ko‘rsatib bermaydi, bu klinik mulohaza asosida hal qilinadigan masaladir. Ko‘pgina mamlakatlarda mutaxassislar fikriga va/yoki sog‘liqni saqlashning iqtisodiy jihatlariga asoslangan tavsiyanomalar mavjud (1). Ayrim mamlakatlarda esa FRAX veb-sayti bilan natijalarni izohlashga yordam beruvchi mamlakatga xos sayt o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik o‘rnatilgan (masalan, Braziliya, Finlandiya, Livan, Ruminiya, Rossiya va Buyuk Britaniyada).
(1) [Kanis JA, Harvey NC, et al (2016) A systematic review of intervention thresholds based on FRAX. A report prepared for the National Osteoporosis Guideline Group and the International Osteoporosis Foundation. Archives of Osteoporosis, Dec;11(1):25. (doi: 10.1007/s11657-016-0278-z., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27465509/)]
Siz son suyagi bo‘yni uchun T-ko‘rsatkichni mos yozuvlar standarti (keng tavsiya etilganidek, 20–29 yoshdagi kavkazoid irqiga mansub ayollar uchun NHANES III ma’lumotlar bazasi) asosida kiritishingiz kerak. Mahalliy ma’lumotlar bazalari yoki muayyan etnik guruhlar uchun mo‘ljallangan mos yozuvlar diapazonlaridan olingan T-ko‘rsatkichlar noto‘g‘ri natijalarga olib kelishi mumkin. E’tibor bering, erkaklar uchun ham ayni shu mos yozuvlar diapazonidan foydalaniladi (ya’ni, 20–29 yoshdagi kavkazoid irqiga mansub ayollar uchun NHANES III ma’lumotlar bazasi). Agar T-ko‘rsatkichga ishonchingiz komil bo‘lmasa, o‘lchov qurilmasi ishlab chiqaruvchisini va suyak mineral zichligi (SMZ) natijasini kiriting. FRAX T-ko‘rsatkichi siz uchun hisoblab beriladi.
Yo‘q. Model son suyagi bo‘yni mineral zichligi (BMZ) ma’lumotlari mavjud bo‘lgan, populyatsiyaga asoslangan kogortalardagi real ma’lumotlar asosida tuzilgan. T-ko‘rsatkich va Z-ko‘rsatkich qo‘llaniladigan texnologiya hamda o‘lchov olinadigan sohaga qarab farqlanadi (1).
(1) [Leslie WD, Lix LM, et al (2012) A comparative study of using non-hip bone density inputs with FRAX®. Osteoporosis International 23: 853-860. (doi: 10.1007/s00198-011-1814-8., https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22008881)]
Ha. Biroq shuni yodda tutingki, agar bemorning bel umurtqasi T-ko‘rsatkichi son suyagi bo‘yni suyak mineral zichligi (SMZ) (1) T-ko‘rsatkichidan ancha yuqori bo‘lsa, FRAX sinish ehtimolini oshirib ko‘rsatadi. FRAXplus® esa qaror qabul qilishda qo‘shimcha ma’lumotlarni (masalan, bel umurtqasi va son suyagi bo‘yni SMZ T-ko‘rsatkichlari orasidagi nomutanosiblikni) hisobga olishning ehtimoliy ta’sirini aks ettiruvchi tuzatishlardan foydalanish imkonini beradi.
(1) [Johansson H, Kanis JA, et al (2014) Impact of femoral neck and lumbar spine BMD discordances on FRAX probabilities in women: A meta-analysis of international cohorts. Calcified Tissue International 95:428–435. (DOI 10.1007/s00223-014-9911-2., https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4361897)]
Muhim o‘zgarishlar modelning aniqligiga ta’sir qilishi sababli, FRAX modellarini vaqti-vaqti bilan sozlab turish kerak bo‘ladi.
Suyak sinishi ehtimoli uning xavfi va o‘lim xavfidan kelib chiqib aniqlanadi. O‘lim xavfining hisobga olinishi muhim, chunki yaqin orada o‘lim ehtimoli yuqori bo‘lgan kishilarda suyak sinishi xavfi uzoqroq umr ko‘rishi kutilayotgan shaxslarga qaraganda kamroq bo‘ladi. Haqiqatan ham, umr ko‘rish davomiyligi 10 yildan kam bo‘lishi kutilgan hollarda, algoritm shaxsning qolgan umri davomidagi sinish xavfini hisoblaydi.
Asosiy osteoporotik sinish yoki AOS — bu son suyagi sinishi, umurtqa pog‘onasining klinik sinishi, bilakning distal sinishi yoki yelka suyagining proksimal sinishidir. FRAX yordamida hisoblangan AOS ehtimolligi — bu ushbu sinishlardan birining yuz berishining 10 yillik ehtimolini bildiradi.